ಮಹಾಭಾರತವನ್ನು ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಓದುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ದುರ್ಯೋಧನ, ದುಶ್ಯಾಸನ, ಶಕುನಿ, ಕರ್ಣ, ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣ, ಅರ್ಜುನ, ಭೀಮ, ಯುಧಿಷ್ಠಿರ — ಈ ಪಾತ್ರಗಳೆಲ್ಲ ನಮಗೆ ಪರಿಚಿತ. ಆದರೆ ಮಹಾಭಾರತವನ್ನು ಕೇವಲ ಒಂದು ಯುದ್ಧದ ಕಥೆಯಾಗಿ ಓದಿದಾಗ ಅದರ ಅತ್ಯಂತ ಆಳವಾದ ಅರ್ಥವೊಂದು ನಮ್ಮ ಗಮನಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.
ಮಹಾಭಾರತದ ನಿಜವಾದ ಯುದ್ಧ ಹಸ್ತಿನಾಪುರದ ಸಿಂಹಾಸನಕ್ಕಾಗಿ ನಡೆದ ಯುದ್ಧವಲ್ಲ. ಅದು ಮನುಷ್ಯನೊಳಗಿನ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮ, ವಿವೇಕ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರ, ಆಸೆ ಮತ್ತು ಆತ್ಮನಿಗ್ರಹ, ಅಸೂಯೆ ಮತ್ತು ಸಂತೋಷಗಳ ನಡುವಿನ ಯುದ್ಧ.
ಕೌರವರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದಾಗ ದುರ್ಯೋಧನ, ದುಶ್ಯಾಸನ, ದುರ್ಮುಖ, ದುರ್ವಿಷಹ ಮೊದಲಾದ ಹೆಸರುಗಳಲ್ಲಿ ‘ದುರ್’ ಅಥವಾ ‘ದುಃ’ ಎಂಬ ಉಪಸರ್ಗ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾಗಿ ಅವುಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಅರ್ಥಗಳಿವೆ. ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಒಂದು ರೂಪಕವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ, ಈ ಹೆಸರುಗಳು ಮನುಷ್ಯನೊಳಗಿನ ಕೆಲವು ನಕಾರಾತ್ಮಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ.
ಆ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಹಾಭಾರತ ಇಂದಿಗೂ ಹಳೆಯದಾಗಿಲ್ಲ.
ದುರ್ಯೋಧನ ನಮ್ಮೊಳಗೆ ಎಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ?
ದುರ್ಯೋಧನನ ದೊಡ್ಡ ಸಮಸ್ಯೆ ಅವನಿಗೆ ಶಕ್ತಿ ಇರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ಅಪಾರ ಶಕ್ತಿ, ಅಧಿಕಾರ, ಸಂಪತ್ತು ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಬೆಂಬಲ ಇತ್ತು.
ಆದರೂ ಅವನಿಗೆ ನೆಮ್ಮದಿ ಇರಲಿಲ್ಲ.
ಏಕೆ?
ಮತ್ತೊಬ್ಬನ ಬಳಿ ಇರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ತಾನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಂತೆ ಭಾವಿಸುವ ಮನಸ್ಸು ಅವನಲ್ಲಿತ್ತು.
ಪಾಂಡವರು ಬೆಳೆದರೆ ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ಅದು ತನ್ನ ಸೋಲಿನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಅವರಿಗೆ ಸಿಗುವ ಗೌರವ ತನ್ನ ಅವಮಾನವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಿದ್ದ. ಈ ಮನಸ್ಥಿತಿಯೇ ಅಸೂಯೆಯ ಮೂಲ.
ಇಂದಿನ ಸಮಾಜದಲ್ಲೂ ಇದೇ ಮನೋಭಾವ ಎಷ್ಟು ಸಾಮಾನ್ಯ!
ನೆರೆಮನೆಯವನು ಮನೆ ಕಟ್ಟಿದರೆ ನಮಗೆ ಏಕೆ ಅಸಮಾಧಾನ?
ಸಹೋದ್ಯೋಗಿಗೆ ಬಡ್ತಿ ಸಿಕ್ಕರೆ ನಮಗೆ ಏಕೆ ಬೇಸರ?
ಸ್ನೇಹಿತನಿಗೆ ಯಶಸ್ಸು ಬಂದರೆ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸು ಏಕೆ ಕಹಿಯಾಗುತ್ತದೆ?
ಅಲ್ಲಿ ನಮ್ಮೊಳಗಿನ ದುರ್ಯೋಧನ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.
ಅಸೂಯೆ ಎಂದರೆ ಮತ್ತೊಬ್ಬನ ಬೆಳಕನ್ನು ಆರಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ. ಆದರೆ ವಿಚಿತ್ರವೆಂದರೆ, ಮತ್ತೊಬ್ಬನ ಬೆಳಕನ್ನು ಆರಿಸುವ ಮುನ್ನ ಅದು ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸನ್ನೇ ಕತ್ತಲೆಯಾಗಿಸುತ್ತದೆ.
ದುಶ್ಯಾಸನ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲ
ದುಶ್ಯಾಸನ ದುರ್ಯೋಧನನ ಸಹೋದರ. ಅವನು ತನ್ನದೇ ವಿವೇಕದಿಂದ ನಿಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಿಂತ, ಮತ್ತೊಬ್ಬನ ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ಆದೇಶದ ನೆರಳಿನಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಪಾತ್ರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.
ಇದು ಮನುಷ್ಯನ ಮತ್ತೊಂದು ಅಪಾಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ತಪ್ಪು ಮಾಡುವುದು ಒಂದು ಅಪಾಯ. ಆದರೆ ತಪ್ಪು ಎಂದು ಗೊತ್ತಿದ್ದರೂ ಅಧಿಕಾರದ ಹಿಂದೆ ನಿಂತು ಅದನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಇನ್ನೂ ದೊಡ್ಡ ಅಪಾಯ.
ಕಚೇರಿಯಲ್ಲಿ ಮೇಲಧಿಕಾರಿ ತಪ್ಪು ಆದೇಶ ನೀಡಿದಾಗ ಪ್ರಶ್ನಿಸದೆ ಪಾಲಿಸುವುದು, ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ನಾಯಕನ ಮಾತೇ ಸತ್ಯ ಎಂದು ಭಾವಿಸುವುದು, ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯರು ಹೇಳಿದ್ದೇ ನ್ಯಾಯ ಎಂದುಕೊಳ್ಳುವುದು — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಇದೇ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳು.
ವಿವೇಕವನ್ನು ಬಾಡಿಗೆಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ತನ್ನ ತಪ್ಪಿನ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯೂ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ.
“ನಾನು ಹೇಳಿದಂತೆ ಮಾಡಿದೆ” ಎಂಬ ಒಂದು ವಾಕ್ಯ ಅನೇಕ ಅನ್ಯಾಯಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯವಾಗುತ್ತದೆ.
ದುರ್ಮುಖ — ಮುಖದ ಹಿಂದೆ ಇರುವ ಮನಸ್ಸು
‘ದುರ್ಮುಖ’ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ರೂಪಕವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಕಟುಮುಖ, ಅಸಮಾಧಾನದ ಮುಖ, ನಕಾರಾತ್ಮಕತೆಯ ಮುಖ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಮೂಡುತ್ತದೆ.
ಕೆಲವರು ಎಲ್ಲದರಲ್ಲೂ ದೋಷವನ್ನೇ ಹುಡುಕುತ್ತಾರೆ.
ಯಾರಾದರೂ ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರೆ ಅದರ ಹಿಂದೆ ಸ್ವಾರ್ಥ ಹುಡುಕುತ್ತಾರೆ.
ಯಾರಾದರೂ ಯಶಸ್ವಿಯಾದರೆ ಅದೃಷ್ಟ ಎಂದು ತಳ್ಳಿಹಾಕುತ್ತಾರೆ.
ಯಾರಾದರೂ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರೆ ಅದರ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಅನುಮಾನಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಅಂತಹ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸಮಸ್ಯೆ ಹೊರಗಿನ ಜಗತ್ತಲ್ಲ.
ಅವನ ಕಣ್ಣಿನೊಳಗೆ ಬೆಳೆದಿರುವ ನಕಾರಾತ್ಮಕತೆಯೇ ಅವನ ಜಗತ್ತನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ.
ಮನಸ್ಸು ಹೇಗಿದೆಯೋ ಜಗತ್ತು ಹಾಗೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ.
ಒಂದು ಕೊಠಡಿಯಲ್ಲಿ ನೂರು ಒಳ್ಳೆಯ ವಸ್ತುಗಳಿದ್ದರೂ ನಮ್ಮ ಗಮನ ಒಂದು ಕೆಟ್ಟ ವಸ್ತುವಿನ ಮೇಲೆಯೇ ನಿಂತರೆ, ಆ ಕೊಠಡಿಯ ಬಗ್ಗೆ ನಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಆ ಒಂದು ವಸ್ತುವೇ ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ.
ಜೀವನವೂ ಹಾಗೆಯೇ.
ದುರ್ವಿಷಹ — ಸಹಿಸಲಾಗದ ಮನಸ್ಸು
ಮನುಷ್ಯನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಅಳೆಯುವ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಮಾನದಂಡವೆಂದರೆ ಅವನು ಟೀಕೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು.
ತನ್ನನ್ನು ಹೊಗಳಿದಾಗ ಎಲ್ಲರೂ ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಾರೆ.
ಆದರೆ ತನ್ನ ತಪ್ಪನ್ನು ಯಾರಾದರೂ ಹೇಳಿದಾಗ?
ಅಲ್ಲಿಯೇ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ನಿಜವಾದ ಪರೀಕ್ಷೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.
ಟೀಕೆಯನ್ನು ಸಹಿಸಲಾಗದವನು ತನ್ನ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಬಾಗಿಲನ್ನೇ ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.
“ನನ್ನಲ್ಲಿ ತಪ್ಪಿಲ್ಲ” ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಜ್ಞಾನಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ಆತ್ಮವಂಚನೆಯ ಆರಂಭವಾಗಬಹುದು.
ದುರ್ಯೋಧನನ ದುರಂತದಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ಅಂಶ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅವನ ಸುತ್ತಲೂ ಅವನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವವರಿಗಿಂತ ಅವನನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುವವರು ಹೆಚ್ಚಾದಂತೆ ಅವನ ತಪ್ಪುಗಳು ಇನ್ನಷ್ಟು ಗಟ್ಟಿಯಾದವು.
ಶಕುನಿ — ಗಾಯಗೊಂಡ ಬುದ್ಧಿಯ ಪ್ರತೀಕಾರ
ಕೌರವರ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವಾಗ ಶಕುನಿಯ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಮರೆಯಲಾಗದು.
ಶಕುನಿ ದೈಹಿಕವಾಗಿ ಬಲಿಷ್ಠನಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅವನ ಆಯುಧ ಬುದ್ಧಿ.
ಗಾಯಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸು ವಿವೇಕವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಾಗ ಬುದ್ಧಿಯೇ ಪ್ರತೀಕಾರದ ಸಾಧನವಾಗಬಹುದು.
ಪ್ರತೀಕಾರದ ಮನಸ್ಸು ಒಂದು ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಬಂಧನ.
“ಅವನಿಗೆ ನಾನು ತೋರಿಸಬೇಕು” ಎಂಬ ಆಲೋಚನೆ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಇನ್ನೊಬ್ಬನ ಸ…
