ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಪರಿಚಿತನೊಬ್ಬ ಮನೆಯ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಬಂದರೂ ಅವನಿಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಜಾಗವಿತ್ತು. ಇಂದು ಪರಿಚಿತರೇ ಬಾಗಿಲಿನ ಹೊರಗೆ ನಿಂತರೂ ಒಳಗೆ ಕರೆಯಲು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಸಮಯವಿಲ್ಲ. ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನೆರೆಮನೆಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಒಲೆ ಹೊತ್ತಿದ್ದರೆ ಅದರ ವಾಸನೆ ಪಕ್ಕದ ಮನೆಯವರಿಗೂ ತಲುಪುತ್ತಿತ್ತು. ಯಾರ ಮನೆಯಲ್ಲಾದರೂ ಕಷ್ಟ ಬಂದರೆ ಅದು ಇಡೀ ಓಣಿಯ ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಈಗ ಒಂದೇ ಅಪಾರ್ಟ್ಮೆಂಟ್ನಲ್ಲಿ ವರ್ಷಗಟ್ಟಲೆ ವಾಸಿಸಿದರೂ ಪಕ್ಕದ ಮನೆಯವರ ಹೆಸರೇ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸಾವಿರಾರು ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಅಪರಿಚಿತರ ಬದುಕಿನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ಷಣವೂ ನಮ್ಮ ಮೊಬೈಲ್ ಪರದೆಯ ಮೇಲೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಇದೇ ನಮ್ಮ ಕಾಲದ ದೊಡ್ಡ ವೈರುಧ್ಯ. ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಜಗತ್ತು ಹತ್ತಿರವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನೇ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ದೂರವಾಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಪ್ರಶ್ನೆ ಸಂಸ್ಕಾರ ಕಳೆದುಹೋಗುತ್ತಿದೆಯೇ ಎಂಬುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ. ನಮ್ಮೊಳಗಿನ ಮನುಷ್ಯ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆಯೇ ಎಂಬುದಾಗಿದೆ.
ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಅವನ ಬಳಿ ಇದ್ದ ಹಣದಿಂದ ಅಳೆಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ಹೇಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ, ಹಿರಿಯರನ್ನು ಹೇಗೆ ಗೌರವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕಷ್ಟದಲ್ಲಿರುವವನಿಗೆ ಹೇಗೆ ಸ್ಪಂದಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕೊಟ್ಟ ಮಾತನ್ನು ಹೇಗೆ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದೇ ಅವನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಅಳತೆಯಾಗಿತ್ತು. ಮನೆ ದೊಡ್ಡದಾಗಿರಬೇಕೆಂಬ ಆಸೆಗಿಂತ ಮನಸ್ಸು ದೊಡ್ಡದಾಗಿರಬೇಕು ಎಂಬ ಮಾತಿಗೆ ಬೆಲೆ ಇತ್ತು. ಇಂದು ಮನೆಗಳು ದೊಡ್ಡದಾಗಿವೆ, ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ, ಕೈಯಲ್ಲಿರುವ ಮೊಬೈಲ್ ಜಗತ್ತನ್ನೇ ನಮ್ಮ ಬಳಿಗೆ ತಂದಿದೆ. ಆದರೆ ವಿಚಿತ್ರವೆಂದರೆ ಜಗತ್ತು ಹತ್ತಿರವಾದಂತೆ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವ ಮನುಷ್ಯನೇ ದೂರವಾಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಇದು ಕೇವಲ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲ. ಇದರ ಹಿಂದೆ ಮನುಷ್ಯನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಆಳವಾದ ಬದಲಾವಣೆಯಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬ ಒಂದು ಭದ್ರತೆಯ ಸ್ಥಳವಾಗಿತ್ತು. ಸಮಸ್ಯೆ ಬಂದಾಗ ಯಾರಿಗಾದರೂ ಹೇಳಬಹುದಿತ್ತು. ನೆರೆಮನೆಯವರು ಕೇವಲ ಪಕ್ಕದ ಮನೆಯವರಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಬಂಧುಗಳು ಕೇವಲ ಸಂಬಂಧದ ಹೆಸರಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಒಬ್ಬರ ನೋವು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಮನೆಯ ಬಾಗಿಲಿಗೂ ತಲುಪುತ್ತಿತ್ತು. ಈಗ ಸಂಬಂಧಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸಂಪರ್ಕಗಳಾಗಿವೆ. ಮೊಬೈಲ್ನಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ಜನರ ಹೆಸರುಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಾಲತಾಣದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಸ್ನೇಹಿತರಿರುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಮನಸ್ಸು ಬಿಚ್ಚಿ ಮಾತನಾಡಲು ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಎದುರಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಹಿಂದೆ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಕಾರಣವಿದೆ.
ಮನುಷ್ಯ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಸಮೂಹ ಮನಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಸ್ವಕೇಂದ್ರಿತ ಮನಸ್ಥಿತಿಯತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ನನ್ನ ಬದುಕು, ನನ್ನ ಯಶಸ್ಸು, ನನ್ನ ಹಣ, ನನ್ನ ಸಂತೋಷ, ನನ್ನ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಎಂಬ ‘ನಾನು’ ದೊಡ್ಡದಾಗುತ್ತಾ ಹೋದಂತೆ ‘ನಾವು’ ಚಿಕ್ಕದಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಕೆಟ್ಟದ್ದಲ್ಲ, ವೈಯಕ್ತಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳೂ ಅಗತ್ಯ. ಆದರೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ವಾರ್ಥದ ನಡುವಿನ ಗೆರೆಯನ್ನು ಮನುಷ್ಯ ಮರೆತಾಗ ಸಮಸ್ಯೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಾಲತಾಣಗಳು ಮತ್ತೊಂದು ಆಯಾಮವನ್ನು ಸೇರಿಸಿವೆ. ನಾವು ಪ್ರತಿದಿನ ಇತರರ ಬದುಕಿನ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾದ ಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತೇವೆ. ಯಾರೋ ಹೊಸ ಮನೆ ಕಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ, ಯಾರೋ ವಿದೇಶ ಪ್ರವಾಸ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ, ಯಾರೋ ದುಬಾರಿ ಕಾರು ಖರೀದಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಯಾರೋ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಅವರ ಬದುಕಿನ ನೋವು, ಸಾಲ, ಒಂಟಿತನ, ವೈಫಲ್ಯ ಮತ್ತು ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ನಾವು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗಾಗಿ ನಮ್ಮ ನಿಜವಾದ ಬದುಕನ್ನು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಬದುಕಿನೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತೇವೆ. ಹೋಲಿಕೆ ಅಸಮಾಧಾನವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಅಸಮಾಧಾನ ಅಸೂಯೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಅಸೂಯೆ ಸಂಬಂಧಗಳ ಮೇಲೆ ಅನುಮಾನವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿಂದ ವಿಶ್ವಾಸ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕುಸಿಯುತ್ತದೆ.
ಇನ್ನೊಂದು ದೊಡ್ಡ ಕಾರಣ ಅನುಭವಿಸಿದ ದ್ರೋಹ. ಒಮ್ಮೆ ನಂಬಿದ ವ್ಯಕ್ತಿಯಿಂದ ಮೋಸವಾದರೆ ಮನಸ್ಸು ಮುಂದೆ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಅದೇ ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ನೋಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತದೆ. ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿ ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಿದರೂ ‘ಎಲ್ಲರೂ ಹೀಗೆಯೇ’ ಎನ್ನುವ ನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ಮನಸ್ಸು ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಅನುಮಾನವು ಸಾಕ್ಷಿ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ಅನುಮಾನ ಹುಟ್ಟಿದರೆ ಮನಸ್ಸೇ ಅದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಇಂದು ವಿಶ್ವಾಸದ ಕೊರತೆ ಕೇವಲ ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ತಪ್ಪಿನಿಂದ ಮಾತ್ರ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ಹಿಂದಿನ ಅನುಭವಗಳ ನೆರಳೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದರ ನಡುವೆ ಸಂಭಾಷಣೆಯ ಕೊರತೆಯೂ ದೊಡ್ಡ ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಿದೆ. ಒಂದೇ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವರು ಪರಸ್ಪರ ಮಾತನಾಡಲು ಸಮಯವಿಲ್ಲ. ಊಟದ ಮೇಜಿನ ಮೇಲೆ ಮಾತಿಗಿಂತ ಮೊಬೈಲ್ ಪರದೆ ಹೆಚ್ಚು ಗಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ತಂದೆ ಮಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಏನಿದೆ ಎಂದು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಮಗ ತಂದೆಯ ಮೌನದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಅರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಗಂಡ ಹೆಂಡತಿ ಒಂದೇ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಬದುಕುತ್ತಾರೆ. ಮಾತು ಕಡಿಮೆಯಾದಾಗ ಊಹೆಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತವೆ. ಊಹೆಗಳು ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ ತಪ್ಪು ಅರ್ಥಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ತಪ್ಪು ಅರ್ಥಗಳು ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ ಸಂಬಂಧಗಳಲ್ಲಿ ಬಿರುಕು ಮೂಡುತ್ತದೆ.
ಇದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಸಂಸ್ಕಾರವೆಂದರೆ ಕೇವಲ ಪೂಜೆ, ಹಬ್ಬ, ಆಚರಣೆ, ಉಡುಪು ಅಥವಾ ಹಿರಿಯರಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡುವುದಲ್ಲ. ಸಂಸ್ಕಾರ ಎಂದರೆ ನಮ್ಮ ಮಾತಿನಿಂದ ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ನೋವಾಗದಂತೆ ಎಚ್ಚರ ವಹಿಸುವುದು. ನಮಗೆ ಅಧಿಕಾರವಿದ್ದರೂ ಮತ್ತೊಬ್ಬನನ್ನು ತುಳಿಯದಿರುವುದು. ನಮಗೆ ಹಣವಿದ್ದರೂ ಬಡವನನ್ನು ಅವಮಾನಿಸದಿರುವುದು. ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದಾಗ ಕ್ಷಮೆ ಕೇಳುವುದು. ನಮಗೆ ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲದ ವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಮಾನವೀಯತೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು. ಯಾರೂ ನೋಡದಾಗಲೂ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿರುವುದು. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸಂಸ್ಕಾರದ ರೂಪಗಳೇ. ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರಿಂದ ಬಂದ ಆಚರಣೆಗಳ ಸಂಗ್ರಹವಲ್ಲ. ಅದು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಮನುಷ್ಯನಾಗಿ ಉಳಿಸುವ ಮೌಲ್ಯಗಳ ನಿರಂತರ ಪಯಣ. ಆದರೆ ಇಂದಿನ ವೇಗದ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ನಾವು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಕಲಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ, ಸ್ಪರ್ಧೆಯನ್ನು ಕಲಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ, ಗೆಲ್ಲುವುದನ್ನು ಕಲಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಆದರೆ ಸೋತಾಗ ಹೇಗೆ ನಿಲ್ಲಬೇಕು, ಮತ್ತೊಬ್ಬನು ಗೆದ್ದಾಗ ಹೇಗೆ ಸಂತೋಷಪಡಬೇಕು, ಕ್ಷಮಿಸುವುದು ಹೇಗೆ, ಕಾಯುವುದು ಹೇಗೆ, ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಉಳಿಸುವುದು ಹೇಗೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಎಷ್ಟು ಕಲಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ ಎಂಬುದು ಯೋಚಿಸಬೇಕಾದ ಪ್ರಶ್ನೆ. ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮನುಷ್ಯನ ಕೈಗೆ ಬಂದಿದೆ.
ಆದರೆ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬಳಸುವ ಮನುಷ್ಯನ ಮನಸ್ಸು ಅದೇ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಬುದ್ಧವಾಗಿದೆಯೇ ಎಂಬುದು ಬೇರೆ ಪ್ರಶ್ನೆ. ನಾವು ಮಾಹಿತಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಂತರಾಗುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಆದರೆ ಸಂಬಂಧಗಳಲ್ಲಿ ಬಡವರಾಗಬಾರದು. ನಾವು ಸಂಪರ್ಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಆದರೆ ವಿಶ್ವಾಸದಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗಬಾರದು. ನಾವು ಸೌಲಭ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಆದರೆ ಸಹಾನುಭೂತಿಯಲ್ಲಿ ಕುಗ್ಗಬಾರದು. ಕೊನೆಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಉಳಿದಿದೆಯೇ ಎಂಬುದಲ್ಲ. ನಮ್ಮೊಳಗೆ ಇನ್ನೂ ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯ ಉಳಿದಿದ್ದಾನೆಯೇ ಎಂಬುದು. ಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ಕಾನೂನಿನಿಂದ ಹೇರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಕೇವಲ ಪುಸ್ತಕಗಳಲ್ಲಿ ಉಳಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹಣ ಕೊಟ್ಟು ಖರೀದಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಮನುಷ್ಯನ ನಡವಳಿಕೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಬೇಕು. ಬಹುಶಃ ನಮ್ಮ ಕಾಲದ ದೊಡ್ಡ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು ಇದೇ. ಮನುಷ್ಯನ ಬಳಿ ಮಾತನಾಡಲು ಸಾಧನಗಳು ಹಿಂದೆಂದಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿವೆ. ಆದರೆ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳಲು ಮನಸ್ಸು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನ ಬಳಿ ಸ್ನೇಹಿತರ ಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ನಂಬಬಹುದಾದವರ ಸಂಖ್ಯೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ. ಮನೆಗಳು ಹತ್ತಿರವಾಗಿವೆ. ಮನಸ್ಸುಗಳು ದೂರವಾಗುತ್ತಿವೆ.
ಆದರೂ ಎಲ್ಲವೂ ಮುಗಿದಿಲ್ಲ. ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯ ಮತ್ತೊಬ್ಬನನ್ನು ನಿಜವಾಗಿ ಕೇಳಲು ಆರಂಭಿಸಿದರೆ, ಒಂದು ಕುಟುಂಬ ಮತ್ತೆ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕುಳಿತು ಮಾತನಾಡಲು ಆರಂಭಿಸಿದರೆ, ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿ ಕೊಟ್ಟ ಮಾತನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡರೆ, ಮತ್ತೊಬ್ಬನ ನೋವನ್ನು ತನ್ನ ನೋವಿನಂತೆ ಕಂಡರೆ, ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ಸಂಸ್ಕಾರದ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಮಾಜ ಬದಲಾಗಬೇಕು ಎಂದು ಕಾಯುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು, ನಮ್ಮೊಳಗಿನ ‘ನಾನು’ ಸ್ವಲ್ಪ ಚಿಕ್ಕದಾಗಿ, ‘ನಾವು’ ಸ್ವಲ್ಪ ದೊಡ್ಡದಾಗಬೇಕು. ಏಕೆಂದರೆ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಯಾವುದೋ ಹಳೆಯ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿರುವ ಪದವಲ್ಲ. ಅದು ಪ್ರತಿದಿನ ನಾವು ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನೊಂದಿಗೆ ಹೇಗೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತೇವೆ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಜೀವಂತವಾಗಿರುವ ಮಾನವೀಯತೆ.
